کاهش‌ گرمای زمین با حذف دوده

بتازگی دانشمندان به کمک یک برنامه شبیه‌سازی فراگیر از میزان تاثیر دوده بر تغییرات اقلیمی به نتایج جالب توجهی دست یافته‌اند که نشان می‌دهد کنترل‌های اولیه و پایه آلایندگی توانسته ظرف یک دهه با محو کردن آثار بیشترین تغییرات دمایی قرن گذشته، نقش نوعی وقفه و تعطیلی را در روند گرمایش جهانی ایفا کند.

البته دور از انتظار هم نیست که در مقایسه با کار بزرگ تحت کنترل درآوردن آلایندگی گازهای گلخانه‌ای، محدود کردن دوده نباید سخت و دشوار باشد، چرا که بر خلاف فناوری نوین، انرژی و تغییرات عمیق در سبک زندگی، فیلترهای خروجی اگزوز ماشین‌ها‌، بخاری‌ها و اجاق‌های خوراک‌پزی پاک سوز از قبل موجود بوده‌اند.

درخصوص جایگاه دوده و تاثیر آن در وضعیت تغییرات اقلیمی‌ جهان، مارک جیکوبسن، دانشمند اقلیم‌شناس دانشگاه استمفورد معتقد است، دوده نیز تاثیر اقلیمی‌ شدیدی دارد، اما طول عمر آن در جو تنها چند هفته بیشتر نیست. در حالی که دی‌اکسیدکربن طول عمری 30 تا 50 ساله دارد به طوری که اگر امروز بتوان کل انتشارات CO2 را متوقف کرد، قطب شمال هنوز هم به طور کامل ذوب خواهد شد. یافته‌ها نشان می‌دهد اگر آلایندگی دوده بلافاصله قطع شود، کاهش‌های فوق‌العاده‌ای اتفاق می‌افتد و ظرف چند ماه‌ همه ما شاهد آغاز تفاوت‌های دمایی شاخص خواهیم بود.

کار تحقیقاتی این دانشمند اقلیم‌شناس که گزارش آن در نشریه تخصصی تحقیقات ژئوفیزیکی و جو منتشر شده در واقع آخرین مرز یافته‌های علمی ‌در مسیر مطالعاتی است که جملگی بر نقش اقلیمی ‌قدرتمند دوده نرم تاکید دارند و از آن به عنوان کربن سیاه نیز یاد می‌کنند.

در واقع دوده از احتراق ناقص سوخت‌های فسیلی و همچنین از سوزاندن چوب یا کود حیوانی برای سوخت ایجاد می‌شود. البته پسماندهای زراعی و سوختن جنگل‌ها از دیگر منابع عمده تولید دوده به شمار می‌روند.

زمانی که اجزا و ذرات تیره رنگ در هوا نور خورشید را جذب می‌کنند، باعث بالا رفتن درجه گرما‌های موضعی و همچنین تشکیل ابرهای بارانی می‌شود که به نوبه خود سایر مناطق را از رطوبت و آب کافی محروم می‌کند. وقتی ذرات دوده روی برف یا یخ می‌نشینند، اثراتش تقویت می‌شود، چون که فرآیند ذوب، نمایان شدن محدوده‌های جدیدی از زمین تیره رنگ جاذب گرما را در پی دارد.

در همین رابطه و در سال 2003، یک برنامه شبیه‌سازی شده از سوی ناسا، عامل دوده را برای 25 درصد از گرمایش زمین، به عنوان مقصر اصلی شناسایی کرد. این در حالی است که این افزایش درجه گرما از هر جای دیگری در روی زمین بزرگ‌تر بوده است. از قرار معلوم دوده نقش مهمی در ذوب شدن اساسی یخچال‌ها و برف رودهای هیمالیایی ـ که برای بخش اعظم آسیای جنوبی آب فراهم می‌کند ـ و همچنین مختل شدن چرخه‌های باد و باران موسمی‌که کشاورزان منطقه به آن متکی هستند، دارد. تا جایی که سازمان ملل تلفات مرگبار با دوده را در مقیاس سالانه 5/1 میلیون نفر اعلام کرده است.

در این میان، برنامه شبیه‌سازی این دانشمند از آن جهت حائز اهمیت است که به عنوان ماحصل و در واقع نقطه عطف 20 سال تحقیقات در زمینه دینامیک دوده و واکنش متقابلش با دینامیک محلی، منطقه‌ای و جهانی اقلیم، یافته‌های اخیر را تقویت می‌کند.

بعلاوه این برنامه شبیه‌سازی در خصوص یک پرسش ضمنی که همواره در تحقیقات پیشین مطرح شده ولی هنوز تحت برنامه مدلسازی قرار نگرفته است نیز حرف‌هایی برای گفتن دارد: در صورت متوقف شدن آلودگی دوده چه اتفاقی خواهد افتاد؟ محققان معتقدند اگر ما فقط به حذف دوده اکتفا کنیم، از یک منفعت اقلیمی ‌چشمگیر سود برده‌ایم و می‌توانیم آن را طی دوره‌ای کوتاه‌مدت عملی سازیم و به نتیجه نیز برسیم چون طول عمر یا ماندگاری محیطی دوده از چند هفته تجاوز نمی‌کند. البته نباید فراموش کرد که تا مدتی نمی‌توان پاسخی از این شیوه کسب کرد و دلیل آن نیز وجود بازخوردها یا بازده معکوس قوی اقیانوسی در این خصوص است که زمانی طولانی را طلب می‌کند، ولی جای امیدواری نیز وجود دارد که این شیوه کنترل تا حدود زیادی سریع‌تر از کنترل کردن CO2 جواب می‌دهد.

اما کار بزرگی که برنامه شبیه‌سازی این دانشمند انجام داده، شبیه‌سازی اثرات کم کردن دوده از انتشارات سوخت‌های فسیلی است؛ یعنی همان کاری که از قبل با فیلترگذاری لوله‌های اگزوز و دودکش‌های صنعتی انجام می‌شده است. این برنامه همچنین اثرات جایگزین کردن فرآیند پخت و پز با سوزاندن چوب و کود حیوانی را با اجاق‌های خوراک‌پزی پاک‌سوز شبیه‌سازی کرده است.

نتایج این مدلسازی نشان می‌دهد اگر دوده در مدت شب از فرآیند تولید و انتشار حذف شود، میانگین درجه گرمای جهانی ظرف 15 سال تا حدود منفی 17 درجه سانتی‌گراد و چه بسا اندکی بیشتر تنزل پیدا خواهد کرد. این میزان کاهش تقریبا معادل نیمی ‌از گرمایش خالص محسوب می‌شود که از زمان آغاز عصر صنعتی تجربه شده است.

گرمایش خاص عبارت است از گرمایش جهانی کل منهای سرد شدن ناشی از مخلوط‌های کلوئیدی بازتاب‌دهنده نور خورشید که در واقع مخلوطی از ذرات بسیار ریز مایع یا جامد در گاز هستند که با حضور خود در ترکیب هوا و خاصیت بازتابشی نور خورشید بخشی از مسوولیت خنک کردن جو را به عهده دارند. به این ترتیب، تاثیر کاهش دهنده حذف دوده در منطقه قطب شمال زمین یعنی جایی که یخ دریا و پوشش گیاهی توندرا می‌تواند بسرعت فرآیند انجماد را در پی داشته باشد.

البته در خصوص برنامه حذف دوده و تاثیرات مثبت آن بر گرمایش جهانی نظرات مختلفی وجود دارد.

مثلا جیمز هنسن، اقلیم‌شناس ناسا و یکی از نخستین پژوهشگران تحقیقات دینامیک دوده معتقد است، عملیاتی کردن کاهش انتشارات سوخت‌های فسیلی چند دهه زمان می‌برد بنابراین کاهش مخلوط‌های معلق گازی کثیف (مثل دوده)‌ در حالی که ما مشغول کاهش انتشارات فسیلی هستیم، ممکن است به ابقای یخ‌های دریای شمال کمک کند. ولی محققان همفکر وی تاکید دارند که کنترل دوده تنها یک سنجش ضمنی یا چاره موقت است و هر چند ما باید به دلایل متعدد به دنبال کاهش دوده باشیم، ولی در فرآیند کنترل گرمایش جهانی صرفا کمکی اندک به شمار می‌آید.

با این اوصاف، دوده می‌تواند وقفه و تاخیر میان کنترل انتشارات گازهای گلخانه‌ای و فرآیند خنک شدن را تسهیل کند.

کارشناسان خط مشی‌های اقلیمی‌ معتقدند برنامه کنترل دوده می‌تواند به اجتناب از بروز منحنی‌های آشفته غیرخطی، شیب‌های تند ناگهانی و همچنین تغییرات بالقوه یکطرفه و برگشت‌ناپذیر در مدل‌های خروجی تغییر آب و هوای زمین و بویژه قطب شمال کمک کند.

با‌‌آن‌که حذف گاز‌های گلخانه‌ای برای کاهش گرمای جهانی مورد توجه
مجامع بین‌المللی قرار دارد به نظر می‌رسد نقش مهم دوده نادیده گرفته می‌شود

این نقش کمکی در حالی است که خط مشی‌های کنترل دوده پراکنده و فاقد طرح و برنامه منسجم هستند. به اعتقاد دانشمندان اقلیم‌شناسی همچون جیکوبسن، سیاستگذاران اقلیمی‌ توجه اندکی صرف مساله دوده کرده‌اند.

آنها معتقدند در مقایسه با تحقیقات کافی و مناسب در مورد گازهای گلخانه‌ای، نقش اقلیمی ‌آن موضوعی تازه و ناآشنا به نظر می‌آید. به عنوان مثال برای حذف گازهای گلخانه‌ای اقدامات و تلاش‌های بین‌المللی وجود دارد اما همگی آنها دوده را از چشم‌اندازی اقلیمی ‌به عنوان موضوع مهمی ‌برای کنترل کردن به رسمیت نمی‌شناسند. حتی پیش‌نویس معاهده بین‌المللی اقلیم که سال گذشته در اجلاس کپنهاک مطرح شد، حاوی مفاد الزام‌آور مخصوص دوده نیست، ولی جای امیدواری است که همایش برنامه زیست‌محیطی ملل متحد در بهمن امسال شاهد بحث‌های سیاستگذاری در مورد دوده باشد.