کاربردی‌ترین فناوری‌ها وارد زندگی بشر شد، اقیانوس‌ها نیز به عنوان یکی از قربانیان اصلی تبعات منفی گسترش استفاده از آن معرفی شدند. حتی کودکان دانش‌آموز نیز می‌دانند سالانه میلیون‌ها تن پلاستیک دورریز در اقیانوس‌های جهان به حال خود رها می‌شوند، بی‌آن‌که به این نکته توجه شود که چه سرانجامی در انتظار آنها خواهد بود. پلاستیکی که در اقیانوس رها می‌شود برای صدها سال مهمان محیط زیست زمین خواهد بود. حال در نظر بگیرید که همه روزه تا چه میزان بر انبوه این مهمان ناخوانده افزوده می‌شود؟

 

این روزها با نگاهی گذرا به نشریات و خبرهایی که درباره محیط‌زیست بخصوص اقیانوس‌ها منتشر می‌شود به انبوهی از خبرها برمی‌خوریم که در آنها به لطمات جبران‌ناپذیر وارد شده به محیط‌زیست اقیانوس‌ها و ساکنان آنها پرداخته می‌شود. نکته مهم این است که درصد قابل توجهی از این لطمات، ناشی از رها شدن میلیون‌ها تن مواد پلاستیکی دورریز در آب‌های آزاد جهان است. تصاویری که نشان می‌دهند خوک‌های آبی خزدار در تورهای ماهیگیری پلاستیکی رها شده در اقیانوس‌ها به دام افتاده و پس از ساعاتی تلف شده‌اند یا سمورهای دریایی که به اشتباه مواد پلاستیکی را به جای غذا خورده و تنها در عرض چند دقیقه خفه شده‌اند از جمله مثال‌های عینی هستند که دانشمندان آنها را مطرح می‌کنند. گذشته از این نمونه‌های زیادی به ثبت رسیده مبنی بر این‌که محققان دریایی پس از کالبدشکافی جسد لاک‌پشت‌های غول‌پیکر دریایی، ده‌ها عروسک و کیف پلاستیکی گره خورده در روده‌های این حیوانات پیدا کرده‌اند. چندی پیش گروهی از محققان علوم دریایی، انبوهی از مواد دور ریز پلاستیکی را روی زمین پخش کردند که تنها در مدت یک ساعت آنها را از سطح مناطق اقیانوسی نواحی ساحلی ماساچوست جمع‌آوری کرده بودند. این مجموعه زباله‌ها شامل صدها تکه بشقاب پلاستیکی خرد شده، کیف و کمربند پلاستیکی، بقایای کفش و بطری‌های پلاستیکی بودند. تلاش‌هایی از این دست عمدتا با این هدف صورت می‌گیرد که به مردم جهان آگاهی‌های لازم درخصوص آنچه که در حال رخ دادن در اقیانوس‌هاست، ارائه شود. میلیاردها قطعه کوچک و بزرگ پلاستیکی هم اکنون در اقیانوس‌های جهان شناور هستند که به عنوان خطرات بالقوه برای محیط‌زیست دریایی و ساکنان آن و به دنبال آن برای سلامت انسان‌ها در نظر گرفته می‌شوند. اگرچه مواد پلاستیکی قابل تجزیه شدن توسط میکروب‌ها نیستند اما با قرار گرفتن در برابر نور ماورای خورشید بتدریج شکننده و خرد می‌شوند. همچنین گرمایی که در گذر زمان از خورشید به اقیانوس‌ها می‌رسد در تسریع این فرآیند تأثیرگذار است. با گذشت چندین دهه این توده‌های پلاستیکی به ذرات بسیار خردتری تبدیل می‌شوند که به سختی می‌توان آنها را از شن‌ها تشخیص داد. جریان‌های شدید آبی این ذرات پلاستیکی را در آب‌های آزاد سراسر زمین پخش می‌کنند. به این ترتیب شرایطی فراهم می‌شود که در آن تقریبا تمامی اقیانوس‌های جهان مملو از ذرات ریز پلاستیکی می‌شوند. نگرانی دانشمندان دقیقا از همین جا به اوج خود می‌رسد. آنها اینگونه تصور می‌کنند که ارگانیسم‌های بسیار کوچک دریایی نظیر پلانکتون‌ها تحت تأثیر این مواد پلاستیکی قرار می‌گیرند. این ارگانیسم‌ها همواره منبع غذایی ارزشمندی برای ارگانیسم‌های بزرگ‌تر محسوب می‌شوند که آنها نیز غذای ماهی‌ها، لاک‌پشت‌ها، پرندگان دریایی و در نهایت انسان‌ها به حساب می‌آیند. وارد شدن ذرات ریز پلاستیکی به این زنجیره عظیم غذایی موجب وارد شدن لطمات جدی به گروه‌های تشکیل دهنده آن می‌شود. یکی از اصلی‌ترین نگرانی‌های دانشمندان علوم دریایی این است که با حضور این ذرات پلاستیکی، فرآیند رشد اعضای اصلی این زنجیره غذایی نظیر بی‌مهره‌های دریایی دچار اختلال شود. به عقیده دانشمندان اختلال در رشد برخی اعضای اصلی این زنجیره غذایی لطمات جبران‌ناپذیری به کل پیکره آن وارد می‌کند که سرانجام این انسان‌ها هستند که آسیب نهایی را دریافت می‌کنند. اقیانوس‌ها همواره به عنوان یکی از غنی‌ترین منابع تأمین غذای انسان‌ها به شمار می‌آمده‌اند اما اکنون شرایط به گونه‌ای رقم خورده است که انسان‌ها خود در حال تخریب این منبع عظیم و غنی هستند. مواد پلاستیکی بتدریج وارد سبد غذایی انسان‌ها نیز می‌شوند که در گذر زمان خود موجب ابتلای افراد به بیماری‌هایی نظیر سرطان می‌شود.وقتی پلاستیک به جای غذا خورده می‌شود!

مواد پلاستیکی که در اقیانوس‌های جهان رها می‌شوند پس از گذشت زمانی نسبتا طولانی بتدریج به تکه‌های کوچک‌تری تبدیل می‌شوند. این تکه‌ها که معمولا به رنگ‌های مختلفی درمی‌آیند عمدتا از سوی جانوران دریایی نظیر خوک‌های آبی، ماهی‌های بزرگ و نظایر آنها به عنوان غذا خورده می‌شوند. حتی در برخی مناطق جنوبی زمین و در نزدیکی آب‌های اقیانوس منجمد جنوبی، دانشمندان لاشه پرندگانی را مورد بررسی قرار داده‌اند که با خوردن قطعات پلاستیکی شبیه غذا، تلف شده‌اند. این قطعات وارد سیستم گوارشی حیوان شده و پس از گذشت چند ساعت حیوان را از پای درمی‌آورند. گسترش چنین وضعیتی موجب شده تا دانشمندان حتی نسبت به آینده حیات برخی گونه‌های جانوری آبزی در معرض خطر انقراض نیز نگران باشند. گرچه در چنین حالتی انسان به طور مستقیم نقشی در کاهش شمار جمعیت آنها ندارد اما با تولید روزافزون زباله‌های پلاستیکی، زمینه را برای انقراض نسل برخی گونه‌های مستعد دریایی فراهم می‌کند.

نجات آب‌ها با استفاده از پلاستیک‌های تجدیدپذیر

بیش از چند دهه است که تبلیغات زیادی درخصوص لزوم توجه به محیط زیست دریایی و اجتناب از ریختن مواد دورریز پلاستیکی در آن می‌شود. حتی در سال‌های اخیر برنامه‌های تبلیغاتی متعددی در این باره انجام شده است که نمونه‌های بارز آن به جمع‌آوری ده‌ها تن بطری‌های پلاستیکی شناور در سطح اقیانوس‌ها مربوط می‌شود. این برنامه‌ها معمولا یکروزه هستند اما نکته جالب توجه این که در پایان همان روز، توده عظیمی از زباله‌های پلاستیکی در کف کشتی‌هایی که برای این کار در نظر گرفته می‌شوند جمع می‌شود، اما جمع‌آوری زباله‌های پلاستیکی تنها یک اقدام موقتی و کم اثر به شمار می‌آید. دانشمندان علوم دریایی بر این باورند که باید اقدامات بنیادینی در این خصوص انجام شود. یکی از پیشنهاداتی که در سال‌های اخیر مطرح شده است و با استقبال کارشناسان نیز مواجه شده، توسعه به کارگیری فناوری‌هایی است که با استفاده از آنها بتوان پلاستیک‌های تجدیدپذیر تولید کرد. این نوع مواد پلاستیکی در صورتی که در اقیانوس‌ها رها شوند یا به هر شیوه‌ای به آنها راه پیدا کنند برای همیشه مهمان آب‌های آزاد جهان نخواهند بود. ساختار این مواد به گونه‌ای است که در مجاورت ترکیبات مختلف آب دریا و همچنین قرار گرفتن زیر نور خورشید، خیلی زود تجزیه شده و در آب اقیانوس‌ها حل می‌شوند بی‌آن‌که خطری برای محیط زیست اقیانوس‌ها و ساکنان آنها داشته باشند.

سعید حسینی

منابع: science daily

Scientific American / focus