در دهه‌های اخیر تالاب‌ها به دلیل خشک شدن، تغییر در کاربری اراضی تالابی و عدم رعایت حقوق محیط‌های طبیعی از سوی مجریان مختلف طرح‌ها و پروژه‌های عمرانی جزو تهدید شده‌ترین اکوسیستم‌های جهان قرار گرفته‌اند.

 

دریاچه میقان آخرین حلقه اکولوژیک حوزه آبریز دشت اراک است که آب‌هاى سطحى مسیل‌هاى فصلى را جذب مى‌‌کند. گیاهان دشتى اطراف دریاچه میقان از گونه خشکى پسند و شورپسند هستند. مساحت این دریاچه با توجه به آب‌هاى ورودى آن از حدود 100 تا 110 کیلومترمربع متغیر است.

تالاب میقان با ویژگی‌های اکولوژیک منحصربه‌فرد و به عنوان یکی از بزرگ‌ترین زیستگاه‌های پرندگان مهاجر، یک اکوسیستم ارزشمند و مطرح در سطح جهان است. حضور سالانه بیش از 10 هزار قطعه درنای زیبای خاکستری(Grus grus) توجه بسیاری از علاقه‌مندان و محققان در گرایش‌های مختلف علوم زیستی را به این منطقه جلب کرده است.

وجود گونه‌های منحصر به فرد گیاهی از جمله قره‌داغ(Scoberi Nitraria) که بومی منطقه میقان است و نقش مهمی در تثبیت خاک و کاهش غبار منطقه و تلطیف هوای شهراراک دارد، یکی دیگر از ویژگی‌های این منطقه است.

وجود پلانگتون آرتمیا به عنوان تنها جانور آبزی سازگار با شرایط تالاب و همچنین چشم‌اندازهای بکر موجود در این منطقه، قابلیت آن را دارد که با رعایت استانداردهای زیست محیطی پذیرای جمع بسیاری از گردشگران و مشتاقان طبیعت حتی از سراسر جهان باشد.

به گفته کارشناسان ‌این تالاب به دلیل وسعت، ویژگی‌های اکولوژیکی و میزان تاثیرگذاری آن بر اقلیم منطقه و بخصوص شهر اراک، یک اکوسیستم حساس تلقی شده و تاکنون به دلیل دیدگاه‌های سنتی نسبت به تالاب و بیابان- که آن را منطقه‌ای بدون استفاده می‌انگارند ـ مورد بی‌مهری مسوولان و برنامه‌ریزان قرار گرفته که همچنان ادامه دارد.

در توصیف ارزش و اهمیت این منطقه، کافی است به این نکته توجه شود که کویر میقان به تنهایی بیش از 60 درصد پرندگان استان مرکزی و 16 درصد پرندگان کشور را در خود جای داده که از این تعداد، 27 گونه آسیب‌پذیر یا نادر حمایت شده در منطقه وجود دارد که این به حساسیت موضوع می‌افزاید.

طی سال‌های گذشته، منطقه میقان با خطرات متعددی از جمله ساخت جاده در تالاب میقان و همچنین ورود سرریز فاضلاب شهری، روبه‌رو بوده که این اکوسیستم را با خطر تخریب شدید مواجه کرده است.

این محدوده از نظر اقلیمى زمستان‌هایی معتدل دارد و به جهت همین ویژگى، توقفگاه گروه‌هاى بزرگى از پرندگان مهاجر است که از نواحى سردسیر شمال به سرزمین‌هاى گرمسیر جنوب کوچ مى‌کنند.

این دریاچه در روزگاران گذشته به نام نمک‌زار فراهان مشهور بوده است. محیط دریاچه میقان از 16 تا 24 کیلومتر متغیر است و جزیره کوچکى در وسط آن قرار گرفته که آثار و خرابه‌هاى ساختمانى در آن وجود دارد. آب دریاچه به قدرى شور است که در هر لیتر آن در تابستان 50 گرم، در بهار 38 گرم و در زمستان 28 گرم نمک وجود دارد. این دریاچه زیستگاه گروه‌هاى بزرگ پرندگان است و آب و هواى آن در فصل پاییز بسیار مناسب است.

از آنجا که این تالاب توان بالقوه‌ای برای گسترش صنعت پرنده‌نگری دارد، باید برای آن برنامه‌ریزی و با حفاظت از این اکوسیستم بی‌نظیر این بخش از طبیعت شهر اراک را حفظ کرد. باید توجه کرد که امروز پرنده‌نگری (Watching Bird) یا همان تماشای پرندگان یکی از شاخه‌های پرطرفدار صنعت اکوتوریسم است.

پرنده‌نگری تفریح جذابی است که در دنیا قدمتی 40 ساله دارد و در ایران سرگرمی جدیدی به شمار می‌آید.

برای تفریح پرنده‌نگری اصلا نیازی به شناخت حرفه‌ای یا تخصصی پرندگان نیست. فقط باید در ساعات خلوت مثل صبح زود خیلی خوب به صداهای اطراف گوش داد و به آهستگی صدای پرنده‌ها را از بقیه صداها جدا کرد.

رفتن به طبیعت و تماشای پرندگان زیبا، تفریحی است که ده‌ها سال پیش بین مردم دنیا رواج یافت و علاقه‌مندان فارغ از نوع شغل یا تخصص با شوق و ذوق وافر به این تفریح سالم می‌پردازند.

برخلاف تصور مردم، برای پرنده نگری لازم نیست پرنده شناس بود، علاقه‌مندی به طبیعت کافی است. کما این‌که زیبایی و رنگارنگی پرهای یک سهره یا زیبایی آواز یک توکا هر بیننده یا شنونده‌ای را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد.

آرامش و لذت پرنده‌نگری به حدی است که بسیاری از روان‌شناسان آن را راه حلی برای آرامش فکری و تقویت روحیه افراد می‌دانند.

تعداد پرنده نگرهای دنیا مرتبا رو به افزایش است تا حدی که در کشورهای انگلیس و آلمان برابر طرفداران فوتبال، پرنده‌نگر وجود دارد.

پرنده‌نگری از شاخه‌های علوم محسوب نمی‌شود و یک پرنده‌نگر در زمره محققان به شمار نمی‌رود. پرنده‌نگری یکی از زیر شاخه‌های اکوتوریسم یا طبیعت‌گردی است که هنوز در کشور ما رواج نیافته و رشته تازه‌ای است اما گسترش این صنعت با فراهم آوردن محیط‌هایی که این توانایی را دارد محقق می‌شود.تالاب زیبای میقان، زیستگاه درنای خاکستری

تالاب زیبای میقان، زیستگاه درنای خاکستری و90گونه پرنده بومی و مهاجر است که می‌تواند مرکزی پویا برای تورهای پرنده نگری در کشور و حتی درجهان باشد.

محمدحسین فراهانی، مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان مرکزی در این‌باره می‌گوید: با توجه به چشم‌اندازهای زیبا و دیگر ویژگی‌های منحصربه‌فرد این تالاب، میقان یکی از پتانسیل‌های مهم گردشگری در شهر اراک محسوب می‌شود.

فراهانی می‌افزاید: تالاب زیبای میقان، واقع در 15 کیلومتری شمال شرق اراک به دلیل وسعت، ویژگی‌های اکولوژیکی و هیدرولوژیکی و میزان تأثیرگذاری آن بر اقلیم منطقه و بخصوص شهر اراک، یک اکوسیستم حساس تلقی می‌شود که حتی رطوبت ناشی از آن باعث تلطیف هوای اراک شده و این شهر را از تهدید خشکی هوا نجات می‌دهد.

تالاب میقان در مسیر کریدورهای پرندگان مهاجر قرار دارد و هر ساله پذیرای انواع مرغان مهاجر از جمله درنای زیبای خاکستری، سرخمائی، آنقوت و غاز است. این تالاب به دلیل از بین رفتن دیگر زیستگاه‌های پرندگان مهاجر مانند تالاب شادگان، اصلی‌ترین زیستگاه پرندگان مهاجر منطقه غرب مدیترانه محسوب می‌شود.

وی ادامه می‌دهد: مطمئنا با توجه به حساسیت این اکوسیستم به عنوان تنها توقفگاه و استراحتگاه پرندگان مهاجر تالاب‌های شمال به جنوب در خاور‌میانه و با توجه به ویژگی‌های ارزشمند و منحصربه‌فرد زیست محیطی، تالاب میقان شاخص‌های لازم را برای پیوستن به تالاب‌های بین‌المللی و نیز منطقه حفاظت شده پرندگان مهاجر و همچنین ثبت به عنوان منطقه ملی طبیعی (با توجه به جاذبه‌های اکوتوریستی) دارد.

تجمع پرندگان از همه جای جهان

بررسی‌ها نشان می‌دهد، ‌حضور بیش از 90 گونه پرنده و چندین گونه پستاندار و خزنده در تالاب میقان بیانگر توان اکولوژیکی بالای آن است. از این تعداد پرندگان حدود 27 گونه آسیب‌پذیر یا نادر و حمایت شده در سطح جهان، در منطقه دیده شده است. درنای خاکستری یکی از این گونه‌های آسیب‌پذیر و حمایت شده در سطح جهان است و تالاب میقان سالانه پذیرای حدود 12 هزار قطعه از این گونه جانوری است که گریخته از سرمای سیبری در اطراف میقان فرود می‌آیند.

این پرندگان در سفر طولانى خود از نواحى سردسیر شمال به سرزمین‌هاى گرمسیر جنوب ایران، از نیمه دوم آبان تا اول دى ماه به این منطقه مى‌آیند و این فرصت بی‌نظیر امکان جهانی شدن این تالاب را فراهم خواهد کرد، چرا که پرنده‌نگری رشته شناخته شده‌ای میان طبیعت‌گردان جهان است و استفاده از این پتانسیل در کشور تنها با توجه به این تالاب و قدر دانستن آن از سوی مسوولان فراهم می‌شود.

حمیده السادات هاشمی

منبع: سازمان محیط زیست

دفتر تالاب