وقتی نام تالاب انزلی را می‌شنویم، یاد پهنه سبز گیلان می‌افتیم و نیلوفران برکه انزلی ما را دلتنگ دیدن دوباره‌اش می‌کند.

این روزها آنقدر خبرهای تخریب تالاب‌ها و نابودی گونه‌های زیستی و گیاهی اکوسیستم‌ها از سراسر کشور شنیده می‌شود که گاهی تصور می‌شود شاید دیگر تالابی بکر و دست نخورده باقی نمانده است.

 

تالاب انزلی که محل تخم‌ریزی آبزیان و پناهگاه و مأمن پرندگان بومی و مهاجر است، دارای جزایر زیبایی است که 2 شهر زیبای انزلی وآب کنار در ساحل آن قرار دارند، منطقه‌ای که هر بیننده‌ای را برای دیدن و تحسین کردنش به سوی خود جذب می‌کند.

به گفته کارشناسان محیط زیست، رشد و توسعه شهرها و شهرک‌های صنعتی بدون مکان‌یابی صحیح از عوامل تهدیدکننده تالاب انزلی و منابع مهم آلودگی آب این تالاب است.

همچنین از طریق مزارع کشاورزی در سال مقادیر زیادی سموم وارد محیط تالاب انزلی می‌شود و از آنجا که تالاب انزلی محل تخم‌ریزی بسیاری از ماهیان بومی و مهاجر است، با ورود این مواد سمی ذخایر موجود در این زیستگاه بشدت در معرض تهدید قرار می‌گیرند.

از سوی دیگر، رسوبات حوضه آبخیز تالاب انزلی از دیگر چالش‌های زیست محیطی این منطقه است که به طور فزاینده‌ای درحال افزایش است و به علت ضعف عملیات آبخیزداری و تخریب بیش از اندازه حوضه آن، سالانه هزاران تن خاک به صورت رسوب به این تالاب سرازیر  می‌شود.

مهندس امیر عبدوس که بتازگی به سمت مدیرکل محیط زیست استان گیلان منصوب شده است از تمهیدات ویژه‌ای برای احیای تالاب بین‌المللی انزلی خبر داده است و با بیان این‌که 7 پروژه در این خصوص مصوب شده تاکید کرده است که در مرحله اول 5 تله رسوب‌گیر در دهانه رودخانه‌های اصلی منتهی به تالاب انزلی احداث می‌شود.

به گفته مسوولان سازمان حفاظت محیط زیست، یکی دیگر از پروژه‌های احیای تالاب انزلی لایروبی تالاب و ایجاد آبراهه در نیزارهاست که براین اساس، جهاد کشاورزی باید براساس تشریفات مناقصه پیمانکار ار مشخص کند.

تالاب انزلی یک مخزن آب لب شور با عمق کم به شمار می‌رود. وجود محیط آبی زنده‌ای مانند تالاب انزلی در کنار دریای خزر و ارتباط وسیع آن با دریا، محیط مطلوبی را برای تخمگذاری انواع ماهیان فراهم ساخته است. وجود ?? گونه ماهی در تالاب انزلی تایید شده که ?? گونه آن بومی، ? گونه مهاجر و یک گونه نیمه مهاجر است. ماهی سفید و سوف که از ماهیان مهاجر هستند، برای تخم‌ریزی و زاد و ولد به تالاب آمده و پس از تخم‌ریزی مجددا به دریا بازمی گردند. کپورماهیان، اردک ماهی از ماهیان بومی تالاب هستند که به طور دائم در تالاب زیست می‌کنند. به نظر می‌رسد تغییرات درجه حرارت دریا و شرایط محیطی تالاب به گونه‌ای است که این زیستگاه را مساعدترین محل برای تخمگذاری ماهیان و پرورش طبیعی بچه ماهی‌ها ساخته است. از جهت دیگر تالاب انزلی با داشتن آب شیرین و انواع گیاهان و حیوانات آبزی از نظر تغذیه زیستگاه مناسبی برای ماهیان به شمار می‌رود. جریان و آرامش نسبی آب در تالاب امکان آمیزش اسپرم ماهی نر با تخم ماهی ماده را در شرایط مطلوب فراهم می‌سازد و ریشه و ساقه گیاهان آبزی محل چسبندگی خوبی برای لاروها به شمار می‌رود و به همین لحاظ هر ساله گله‌هایی از انواع ماهیان برای تخم ریزی و تولیدمثل به تالاب روی می‌آورند. این ماهیان منشأ عظیم صیدی هستند که توسط صیادان به انواع مختلف در تالاب انزلی صورت می‌گیرد.

آزولا یکی از گونه‌های گیاهی این تالاب است. آزولا، سرخس شناور آزادی است که معمولا در آب‌های راکد و آرام نهر‌ها، تالاب‌ها و شالیزارها از نواحی معتدله گرفته تا نواحی گرمسیری یافت می‌شود. این گیاه با ریشه‌های نازکی که دارد همانند فرشی است که روی سطح آب گسترش پیدا کرده است. برگ‌های این گیاه ظریف و کوچک و حساس است و بسته به این‌که در چه مقطعی از زمان رشد باشد رنگ‌های متفاوتی دارند.

مدیرکل محیط زیست گیلان به پروژه جمع‌آوری آزولا از تالاب بین‌المللی انزلی نیز اشاره کرده و می‌گوید: چند متقاضی برای جمع‌آوری آزولا وجود دارند که بخشی از آزولاهای سطح این تالاب در حال بهره‌برداری و جمع‌آوری است که امیدواریم با قابلیت‌های ایجاد شده بتوانیم آزولا را از یک تهدید برای تالاب انزلی به یک فرصت برای استان تبدیل کنیم.

به گفته کارشناسان، موارد مصرف متعددی برای آزولا وجود دارد که هر کدام به صورت مستقیم و غیرمستقیم برای انسان مفید است.

به عنوان مثال همان‌طور که می‌دانیم برنج یکی از پرمصرف‌ترین مواد غذایی است و در واقع به گفته کارشناسان علت اصلی ورود آزولا به ایران کشت برنج بود. استفاده از آزولا برای کشت برنج باعث می‌شود که نشا برنج در شالیزار استحکام بیشتری داشته باشد وبرای همین نشا کمتری از بین می‌رود. با مصرف آزولا وزن خشک تعداد وزن خوشه‌های برنج و میزان پروتئین دانه برنج افزایش پیدا می‌کند.

کمپوست و کودگیاهی، غذای حیوانات برای علوفه دام و غذای طیور و تغذیه انسان از جمله کاربرد‌های این گونه گیاهی است.

یکی دیگر از چالش‌های زیست محیطی تالاب انزلی، موضوع کنارگذر انزلی است. این پروژه هم‌اکنون از چرخه گردش ارزیابی زیست محیطی خارج بوده است و به مرحله داوری معاونت علمی رئیس‌جمهور رسیده که براساس آن، کنارگذر انزلی در حال احداث است.

به گفته مسوولان محیط زیست استان، براساس نظر معاون علمی رئیس‌جمهور باید پل‌هایی با دهانه‌های 60 متر برای کنار گذر انزلی ایجاد شود که هم‌اکنون مسیر دسترسی موقت در داخل تالاب ایجاد شده تا دستگاه‌های مورد نظر در آنها مستقر و نسبت به شمع کوبی پل‌های تالاب اقدام کنند.

مدیرکل محیط زیست گیلان تاکید کرد قطعا پس از شمع‌کوبی پایه پل‌های اصلی پل‌های دسترسی موقت و خاکریزی انجام شده در تالاب انزلی که طی سال‌های گذشته صورت گرفته بود به طور کامل جمع‌آوری می‌شود که به این ترتیب تالاب انزلی به حالت اولیه خود بازخواهد گشت.

به گفته وی، قطعا در صورتی که مسائل مدنظر سازمان حفاظت محیط زیست در احداث این مسیر توسط مجری رعایت نشود، پروژه در همان مرحله متوقف می‌شود.

تالاب انزلی نفس می‌کشد

به گفته کارشناسان محیط زیست استان گیلان، متاسفانه حدود یک ماه است که در انزلی بارندگی کافی نبوده است و همین امر موجب شده سطح آب تالاب بین‌المللی انزلی پایین بیاید که امیدواریم با بارندگی‌هایی که پیش‌بینی شده است مشکل تالاب انزلی در این خصوص مرتفع شود.

براساس مطالعات کارشناسان محیط زیست، تالاب انزلی در نواحی اطراف و نواحی بالادست حوزه آبخیز با مشکلات بسیاری مواجه شده است. عمق متوسط تالاب از حدود 6 متر در 30 سال گذشته به حدود 2 متر در سال‌های اخیر کاهش یافته است که ناشی از فرسایش خاک‌های بالادست حوزه در نتیجه جنگل‌زدایی، تخریب مراتع، چرای بیش از حد دام، تبدیل مراتع به اراضی کشاورزی و گسترش ساخت و ساز منازل مسکونی و ویلاسازی در زمین‌های اطراف بوده است. بر اثر چنین اقداماتی خاک حاصلخیز فرسایش یافته و پساب حاصل در تالاب انباشته خواهد شد.

فاضلاب‌های شهری و صنعتی از دیگر عواملی هستند که زمینه ساز بروز مشکلات و خطرات تهدیدکننده در حاشیه تالاب‌ها از جمله تالاب انزلی هستند.

مجموعه تالاب انزلی یکی از 22 تالاب ایرانی به ثبت رسیده در کنوانسیون حفاظت از تالاب‌ها (رامسر 1971) است که از سال 1354 به عنوان تالاب با اهمیت بین‌المللی مطرح بوده است که مسوولان استان اظهار امیدواری کرده‌اند که با پروژه‌های تعریف شده بتوانند تالاب بین‌المللی انزلی را از فهرست تالاب‌های در معرض تهدیدات شدید اکولوژیک کنوانسیون رامسر خارج کنند.

حمیده سادات‌هاشمی

منبع: دفتر تالاب‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست